Przejdź do głównej zawartości

75 lat minęło... | Młodzi w Polityce

Dziś, 19 kwietnia obchodzimy 75. rocznicę powstania w getcie warszawskim. Z tej okazji przedstawiamy najważniejsze informacje dotyczące tego wydarzenia.


Getto...

Istniejące od 1940 r. getto było oddzieloną, ogrodzoną murem dzielnicą Warszawy przygotowaną w celu zgrupowania Żydów z całego miasta oraz przesiedleńców z innych gett. Oddzielenie Żydów miało na celu stopniowe "oczyszczanie" miasta z przedstawicieli rasy semickiej. Do marca 1941 roku w getcie zgromadzono ok. 460 tys. Żydów. Ogromne przeludnienie getta i celowe zmniejszanie racji żywnościowych przez Niemców, a także złe warunki sanitarne prowadziły do głodu, rozprzestrzeniania się epidemii chorób zakaźnych oraz wielu zgonów. W okresie od listopada 1940 roku do lipca 1942 roku z głodu i chorób zmarło ok. 100 tys. mieszkańców getta.

Znalezione obrazy dla zapytania getto

Organizacje polityczne i wojskowe w getcie warszawskim.

Żydowski Związek Wojskowy (ŻZW) - utworzony w 1939 roku, gromadził prawicowych przedstawicieli partii Syjonistów-Rewizjonistów oraz jej młodzieżówki - Bejtaru. Jej dowództwo stanowili Dawid Wdowiński, Michał Strykowski, Leon Rodal, natomiast dowódcą wojskowym był Paweł Frenkel. W kwietniu 1943 r. liczył ok. 300 żołnierzy.

Blok Antyfaszystowski - powstała w 1942 roku organizacja z inicjatywy PPR łącząca środowiska lewicowych syjonistów i komunistów. Po działaniach eksterminacyjnych dokonanych przez Niemców przekształcił się w Bojowy Blok Antyfaszystowski będący zalążkiem formacji wojskowej.

Żydowska Organizacja Bojowa (ŻOB) - powstała 28 lipca 1942 roku w spośród członków Organizacji Bojowej Bloku Antyfaszystowskiego, młodzieżowej partii Bund oraz organizacji syjonistycznych Ha-Szomer Ha-Cair, Dror, organizacji Cukunft i grup Akiba. Do ŻOB dołączyli członkowie partii Poalej Syjon i PPR. Pierwszym komendantem organizacji został Mordechaj Anielewicz, a do najbardziej znanych przywódców należeli Marek Edelman i Icchak Cukierman.

Znalezione obrazy dla zapytania marek edelman powstanie

ŻOB oraz ŻZW próbowały połączyć siły, jednak ze względu na duże różnice polityczne nie przyniosło to rezultatu. Obie organizacje ustaliły zasady współpracy i podzieliły się strefami obrony. Jednocześnie starały się nawiązać kontakt z konspirantami strony "aryjskiej". W listopadzie 1942 roku działacze ŻOB spotkali się z kurierem rządu polskiego Janem Karskim, który na ich prośbę dwukrotnie wszedł do getta. Przedstawiciel ŻZW nawiązał także kontakt z Henrykiem Wolińskim z Referatu Spraw Żydowskich AK.

Przebieg powstania.

18 stycznia 1943 r. Niemcy rozpoczęli kolejną akcję wysiedleńczą. Spotkali się jednak z oporem bojowców ŻOB. Wydali oni odezwę, w której wołali "Żydzi! Okupant przystępuje do drugiego aktu waszej zagłady! Nie idźcie bezwolnie na śmierć! Brońcie się!". Dzięki tej akcji możliwe było opóźnienie likwidacji getta i zdobycie czasu na przygotowanie zbrojnego powstania.

19 kwietnia o 6 rano, w wigilię święta Pascha, uzbrojone oddziały niemieckie ponownie wkroczyły na teren getta. Kiedy hitlerowcy wchodzili od dwóch stron, w trzech miejscach getta zgrupowane były już oddziały obrońców. Na nacierających od strony bramy przy Nalewkach ogień otworzyły oddziały ŻOB. Zaskoczeni Niemcy zostali też obrzuceni granatami i butelkami z benzyną. Starcie trwało 2 godziny i zakończyło się zwycięstwem ŻOB. 

Znalezione obrazy dla zapytania powstanie w getcie warszawskim

U zbiegu Zamenhofa i Gęsiej Żydzi natarli na niemieckie wozy pancerne. Dwa z nich spłonęły obrzucone granatami i butelkami z benzyną, po około pół godzinie Niemcy wycofali się za bramę. Walki trwały również na Placu Muranowskim, gdzie oddziały żydowskie ostrzelały z broni maszynowej oddziały niemieckie nacierające od ul. Nalewki, wkrótce i tam Niemcy się poddali.

Tego samego dnia dowództwo nad oddziałami niemieckimi przejął Jürgen Stroop, który przeorganizował armię. Z placu Krasińskich rozpoczęli oni ostrzał getta, a następnie ponownie wdarli do niego od strony ul. Nalewki. Walki miały miejsce w punkcie oporu ŻOB przy nalewkach i przy kwaterze ŻZW na Placu Muranowskim. Po kilku godzinach walk, około godziny 21 wycofali się. Tego dnia zginęło od 20 do 100 żołnierzy hitlerowskich oraz jeden żołnierz ŻOB. 580 mieszkańców getta zostało odesłanych do obozów zagłady.

Znalezione obrazy dla zapytania powstanie w getcie warszawskim

Działania mające pomóc oddziałom broniącym getta podjęła również Armia Krajowa, która około godziny 19 podjęła próbę wysadzenia części muru getta. W wyniku tej operacji zginęło kilku Niemców, a AK straciło dwóch żołnierzy.


20 kwietnia o godzinie 7 do getta ponownie wkroczyło 9 oddziałów niemieckich, które stoczyły walki z Żydami przy Placu Muranowskim. Wczesnym popołudniem rozpoczęły się też walki przy szopie szczotkarzy przy ul. Świętojerskiej. Żydzi walczyli pod dowództwem Marka Edelmana. W wyniku działań Niemców zginął członek Bundu Michał Klepfisz.

21 kwietnia - Niemcy zmienili taktykę wysyłając mniejsze oddziały do przeczesania getta w celu odnalezienia punktów oporu. Wciąż trwała akcja przy ul. Świętojerskiej, gdzie Niemcy na rozkaz Stroopa podpalili budynki. Nocą oddziały ŻOB przebijają się do getta centralnego.



22 kwietnia - Niemcy podpalają kolejne budynki getta, mieszkańcy próbując się ratować wyskakują przez okna mieszkań. Pojedyncze pozycje wciąż się bronią, starcia trwają w wielu miejscach getta. 12 Żydów zostaje rozstrzelonych a ponad tysiąc wystawionych na Umschlagplatz. Ludność próbuje się ratować schodząc do kanałów. Wiedząc o tym, Niemcy wrzucają przez włazy gaz.

23 kwietnia - Niemcy wykrywają czterdzieści osiem bunkrów, dwieście osób rozstrzeliwują, setki innych gnają na Umschlagplatz. Pojawia się odezwa do Polaków sygnowana przez ŻOB. W następnych dniach zostanie rozkolportowana wśród ludności Warszawy. Icchak Cukierman otrzymuje za pośrednictwem łącznika list od Mordechaja Anielewicza kończący się słowami: „Marzenie mojego życia spełniło się. Żydowska samoobrona w getcie stała się faktem. Żydowski zbrojny opór i odwet urzeczywistnił się. Byłem świadkiem wspaniałej heroicznej walki bojowców żydowskich”.

Znalezione obrazy dla zapytania umschlagplatz

24 kwietnia - na teren getta wkraczają 24 oddziały niemieckie, coraz sprawniej wykrywają bunkry, podpalają kolejne budynki. Na miejscu zastrzelonych zostaje trzysta trzydzieści osób, wiele ginie w płomieniach, na Umschlagplatz trafia ponad tysiąc osiemset Żydów.

25 kwietnia - kolejne osiem oddziałów wkracza do getta, przeszukują rewiry wysadzając w powietrze bunkry. Około 600 osób zostaje przewiezionych do obozu w Treblince.

30 kwietnia - zniszczonych zostaje 30 bunkrów, niszczą wykryte przejścia na "stronę aryjską" Do wagonów na Umschlagplatz załadowanych zostaje trzy tysiące osiemset pięćdziesiąt pięć osób.
Czterdziestoosobowa grupa bojowców ŻOB dowodzona przez Eliezera Gellera z terenu szopów Többensa i Schultza próbuje wydostać się z getta. Schodzą do kanału i zostają wywiezieni poza Warszawę.


5 maja - Za pomocą materiałów wybuchowych Niemcy niszczą czterdzieści bunkrów, zatrzymują tysiąc siedemdziesiąt osób, a sto dwadzieścia sześć mordują na miejscu. Z szopu przy ulicy Prostej robotnicy zostają wywożeni do obozu pracy.

8 maja - W jednym z wykrytych bunkrów przy Świętojerskiej 36 ginie poeta Władysław Szlengel.

12 maja - Niemcy podpalają małe getto przy ulicy Prostej. Budynki zostają wysadzone w powietrze. Transporty z Umschlagplatzu kierowane są do obozu zagłady w Treblince.

Znalezione obrazy dla zapytania umschlagplatz

15 maja - Oddziały szturmowe napotykają w ruinach tylko pojedynczych Żydów. Ostatni mieszkańcy getta bronią się za pomocą butelek z benzyną, pistoletów i granatów. Zastrzelonych zostaje sześćdziesiąt osiem osób, a osiemdziesiąt siedem złapanych.

16 maja - Stroop melduje: „Zlikwidowano 180 Żydów, bandytów i podludzi. Była żydowska dzielnica mieszkaniowa przestała istnieć. Wielka akcja została zakończona wysadzeniem w powietrze warszawskiej synagogi o godzinie 20.15. (...) Ogólna liczba ujętych oraz na pewno zgładzonych Żydów wynosi 56 065”. - oficjalny koniec powstania.


Podejmując walkę powstańcy nie mieli nadziei na zwycięstwo. Kierowała nimi chęć odwetu na Niemcach - zadania wrogowi możliwie wysokich strat, a przede wszystkim wybierali śmierć z bronią w ręku. Powstanie w getcie warszawskim było największym zbrojnym zrywem Żydów podczas II wojny światowej, a zarazem pierwszym powstaniem miejskim w okupowanej Europie.

Aleksandra Klicka

Komentarze