Przejdź do głównej zawartości

Dążenia Polaków ku niepodległości | Młodzi w Polityce

Już dzisiaj 11 listopada. Wielkie święto dla wszystkich Polek, Polaków i całej Polski. To dzisiaj świętujemy stulecie odzyskania niepodległości przez nasze państwo. Po 123 latach okupionych bitwami, walkami i poświęceniami wróciliśmy na mapy świata jako państwo suwerenne, wolne i niepodległe. W tym artykule przyjrzymy się temu, jak Polacy walczyli o swoje prawa i o tak upragnioną niepodległość.

(fot. Pexels.com)

W 1772, 1793 i 1795 roku nastąpiły po sobie kolejno trzy rozbiory I Rzeczypospolitej. Od tego czasu Polska przestała istnieć jako niezależne państwo i została podzielona pomiędzy trzy mocarstwa — Rosję, Prusy i Austrię. Polacy pod wszystkim trzema zaborami (z największym nasileniem natomiast miało to miejsce w zaborze pruskim i rosyjskim) byli silnie represjonowani, a wszelakie próby odnoszenia się do swojej polskości były karane. Mimo tego Polacy decydowali się na wiele śmiałych ruchów, których celem było przywrócenie Rzeczypospolitej niepodległości. Począwszy od zwykłego nieposłuszeństwa obywatelskiego, po walkę zbrojną w postaci powstań, mieszkańcy ziem zabranych manifestowali swoją przynależność do narodu polskiego.

Organizacje niepodległościowe działające przed powstaniem listopadowym


Na ziemiach polskich, pod wszystkimi zaborami, funkcjonowało wiele organizacji stawiających sobie za cel przywrócenie Polsce suwerenności i niepodległości. Jedną z pierwszych tajnych organizacji niepodległościowych założonych pod zaborem rosyjskim była inicjatywa przez między innymi Wiktora Heltmana czy Tadeusza Krępowieckiego. Nosiła nazwę „Związek Wolnych Polaków” i powstała w grudniu 1819 roku na Uniwersytecie Warszawskim. Związek zajmował się wydawaniem własnego pisma („Dekady Polskiej”), prowadzeniem dyskusji na tematy polityczne i społeczne, szerzeniem haseł niepodległościowych czy nawoływaniem do walki z rosyjskim zaborcą. Organizacja została rozwiązana w roku 1823.

Kolejną niezwykle ważną organizacją było założone przez sześciu studentów Uniwersytetu Wileńskiego — Adama Mickiewicza, Józefa Jeżowskiego, Onufrego Paskiewicza oraz Tomasza Zana „Towarzystwo Filomatów”. Powstało w Wilnie w roku 1817 jako związek udzielający pomocy w nauce. W późniejszym czasie zajmowali się kształtowaniem odpowiednich postaw obywatelskich i przygotowywaniem do walki z zaborcą rosyjskim. Ostatecznie zostało rozwiązane w wyniku nacisku władz uczelni w roku 1823.

(fot. Dolnośląska Biblioteka Cyfrowa, Wikimedia)

W maju 1819 roku powstała organizacja wojskowa „Wolnomularstwo Narodowe” Została założona przez majora Waleriana Łukasińskiego i przyjęła strukturę wolnomularską. Loże organizacji powołano Poznaniu, Warszawie Wilnie czy Kaliszu. Skupiała około 200 członków, głównie oficerów niższego stopnia. Przez realne zagrożenie aresztowaniem jego członków, zostało rozwiązane w roku 1820. Rok później, major Łukasiński założył „Narodowe Towarzystwo Patriotyczne”. Głównym założeniem związku była odbudowa Rzeczpospolitej w granicach z 1772 roku, na drodze walki zbrojnej. W 1825 roku władze Rosyjskie aresztowały przywódców Towarzystwa. Wobec nacisków opinii publicznej Sąd sejmowy nie znalazł znamion zdrady stanu i skazał ich tylko na krótką karę więzienia. Członkowie organizacji byli za to bardzo długo represjonowani i zsyłani do pracy w kopalniach i na Syberii.

Niewątpliwie najważniejszą organizacją niepodległościową były Legiony Polskie we Włoszech utworzone z inicjatywy Jana Henryka Dąbrowskiego. Ich głównym celem była walka o niepodległość Polski. W skład legionów wchodzili żołnierze polscy, którzy po rozbiorach byli zmuszeni do emigracji za granicę. Walczyli u boku Napoleona podczas wojen napoleońskich. Stały się one symbolem walki o wolność i niepodległość, a napisana przez Józefa Wybickiego pieśń legionistów została później hymnem Polski.

(fot. Wikimedia)

Powstanie listopadowe


Od 1815 roku na ziemiach zaboru rosyjskiego funkcjonowało Królestwo Polskie. Było to państwo utworzone decyzją kongresu wiedeńskiego i związane unią personalną z Rosją. Królestwo posiadało własną konstytucję, Sejm, wojsko, jednostkę monetarną, a czynności urzędowe było prowadzone w języku polskim. Mimo nadania Królestwu pewnej autonomii car rosyjski regularnie łamał jego prawo i konstytucję. W 1819 roku zniósł wolność prasy, w 1821 zawiesił wolność zgromadzeń, a później dopuszczał się prześladowań polskich organizacji niepodległościowych. Na porządku dziennym były również represje.

To właśnie te działania były przyczyną podjęcia decyzji o przeprowadzeniu powstania. Walka rozpoczęła się około godziny 18:00 29 listopada 1830 roku. Pierwszym działaniem podjętym przez powstańców był atak na Belweder zamieszkany przez wielkiego księcia Konstantego. Jego celem było zabicie lub pojmanie monarchy. Niestety, monarcha zdołał powstańcom uciec, a akcja się nie powiodła. W tym samym czasie udało się powstańcom zdobyć główną zbrojownię w Warszawie — Arsenał. Dnia następnego, 30 listopada 1830 roku, powstańcom udało się odbić całą stolicę. Początkowo rewolucjoniści odnosili wiele sukcesów, wśród których zdobycie Arsenału było tylko ziarenkiem piasku.

(fot. Wikimedia)

Rosjanie kilkukrotnie próbowali odbić Warszawę, jednakże były to próby nieudane. Ostatecznie udało im się tego dokonać, a ostatnie oddziały armii polskiej były zmuszone do wycofania się. 9 października skapitulowała twierdza Modlin, a 21 października twierdza w Zamościu. Ta druga data uważana jest za dzień klęski i upadku powstania. Za główne przyczyny porażki uważa się brak wiary dowódców w możliwość zwycięstwa oraz ogromna przewaga wojsk rosyjskich nad polskimi.

Po powstaniu Mikołaj I Romanów wypowiedział słowa: „Nie wiem, czy będzie jeszcze kiedy jaka Polska, ale tego jestem pewien, że nie będzie już Polaków”. Zdanie to bardzo dobrze charakteryzowało późniejszą politykę Rosji wobec ziemi polskich. Królestwo Polskie zostało pozbawione wielu swobód, Uniwersytet Warszawski uległ zamknięciu, a cała administracja została przekazana w ręce rosyjskie. Wraz z upadkiem powstania, rozpoczął się okres tzw. Wielkiej Emigracji. Politycy, oficerowie, żołnierze oraz twórcy związania z ruchem niepodległościowym masowo przesiedlali się z terenów polskich zagranicę.

Powstanie krakowskie i rzeź galicyjska


Zaledwie piętnaście lat po upadku powstania listopadowe, w 1846 roku została podjęta próba kolejnego powstania. Tym razem, cały zryw próbowano oprzeć na sile chłopskiej. Władze powstańce obiecały chłopom liczne udogodnienia (uwłaszczenie czy przydzielenie im ziemi), w zamian za pomoc w walce z zaborcą. Niestety, plan ten się nie powiódł, ponieważ informowaniem i tłumaczeniem chłopom obietnic zajęła się tylko niewielka liczba osób, a co za tym idzie, wiadomość nie trafiła do wszystkich.

Powstanie krakowskie rozpoczęło się dokładnie 21 lutego 1846 roku, zaledwie dwa dni wcześniej, 19 lutego, zaczęła się rabacja galicyjska. Było to powstanie chłopów przeciwko szlachcie i charakteryzowało się brutalnymi napadami na dwory szlacheckie i urzędnicze.

Na początku powstania, rewolucjoniści rozpoczęli ostrzeliwanie oddziałów zaborczych stacjonujących w Krakowie. W wyniku walk siły austriackie były zmuszone wycofać się z miasta. Powstanie skończyło się bardzo szybko, już 4 marca 1846 roku Kraków był pod całkowitą kontrolą wojsk austriackich. Rzeź galicyjska zakończyła się upadkiem pod koniec marca tego samego roku.

Powstanie styczniowe i sytuacja tuż po nim


Od początku lat sześćdziesiątych XIX wieku w Warszawie odbywały się liczne manifestacje, które były niezwykle brutalnie tłumione. Podczas protestu, który odbył się 8 kwietnia 1861 roku, od kul wojsk rosyjskich zostało zabitych około 110 osób. Od tego czasu liczba manifestacji i protestujących ciągle rosła. Aby zapobiec dalszej eskalacji tego zjawiska, władze rosyjskie zdecydowały się wprowadzić stan wojenny na terenie Królestwa Polskiego.

Aby zaradzić rozwojowi organizacji spiskowych planujących powstanie, władze rosyjskie zarządziły niespodziewany pobór do wojska rosyjskiego (tzw. brankę). Przygotowano w tym celu listy imienne, które obejmowały 12 tysięcy osób podejrzanych o przynależność do organizacji patriotycznych.

Powstanie wybuchło 22 stycznia 1863 roku. Zostało ogłoszone manifestem wydanym przez Tymczasowy Rząd Narodowy w Warszawie. Powstanie styczniowe uważane jest za największe w historii Polski. Podczas jego trwania stoczono ponad 1200 bitew i potyczek.

(fot. Maciej Szczepańczyk, Wikimedia)

W pierwszych dniach powstańcy przypuścili ataki na liczne rosyjskie garnizony. Większość ataków, głównie z powodu słabego uzbrojenia Polaków, została odparta. W czasie walk ukazywały się powstańcze pisma, takie jak „Strażnica”, czy „Wiadomości z Pola Bitwy”.

Powstanie zakończyło się ogromną klęską w październiku 1864 roku. Wojska rosyjskie w całości spacyfikowały powstańców, a ogromną większość w nich skazały na egzekucje. Niektórym z rewolucjonistów udało się zbiec za granicę.

Po przegranym powstaniu Rosja wprowadziła jeszcze większe ograniczenia wobec narodu polskiego. Całkowicie zniesiono autonomię Królestwa Polskiego, zakazano używania języka polskiego w administracji i szkolnictwie oraz odbierano miastom prawa miejska, co prowadziło do ich upadku.

W zaborze pruskim występowało na szeroką skalę zjawisko germanizacji. W latach 1872-1874 usunięto język polski ze szkół, zwalniano nauczycieli-Polaków, a na ich miejsce zatrudniano Niemców. Sytuacje te spotkały się w ogromną dezaprobatą w społeczeństwie. W 1901 roku doszło do strajku we Wrześni, spowodowanego zakazem używania języka polskiego na lekcjach religii.

Jednym z symboli walki z germanizacją stał się Michał Drzymała. Władze zaborcze nie wydały mu pozwolenia na zbudowanie domu, dlatego nabył on ziemię i postawił na niej wóz cyrkowy, w którym zamieszkał.

Obozy polityczne na ziemiach polskich


W drugiej połowie XIX wieku na ziemiach polskich zaczęły powstawać liczne obozy polityczne. Dominującą rolę odgrywały w nich trzy orientacje polityczne — narodowa, socjalistyczna oraz ludowa. Obozy różniły się także podejściem do sprawy polskiej niepodległości oraz sposobu na jej uzyskanie.

Przykładem partii o charakterze narodowym była powstała w Szwajcarii Liga Polska oraz zrodzony w Galicji Związek Młodzieży Polskiej „Zet”. Obie organizacje połączyły się i powstała Liga Narodowa. Z niej, w roku 1897, wyłoniło się Stronnictwo Narodowo-Demokratyczne na czele z Romanem Dmowskim. Stronnictwo opowiadało się za walką wszystkich Polaków o niepodległość drogą parlamentarną, której podstawą miała być współpraca z Rosją. W Niemczech widziano za to najgroźniejszego wroga dla Polski i Polaków. Oficjalnie Stronnictwo porzuciło idee niepodległościowe, a za cel postawili sobie odzyskanie statusu autonomii dla Królestwa Polskiego. SND posiadało swój własny klub w rosyjskiej Dumie.

(fot. Harris & Ewing, Wikimedia)

Ruch socjalistyczny powstał na ziemiach polskich jako pierwszy. Przykładem takich organizacji był, chociażby Wielki Proletariat, czy II Proletariat. Partie te, za główny cel stawiały sobie walkę z kapitalizmem, a idee niepodległościowe przekładały na drugi tor. Kolejnym ważnym ruchem była Polska Partia Socjalistyczna, która wysuwała walkę o niepodległość na pierwszy plan. PPS uznawała Rosję za największego przeciwnika Polski. Jednym z członków Polskiej Partii Socjalistycznej był Józef Piłsudski. Innym przykładem partii socjalistycznej jest, chociażby Socjaldemokracja Królestwa Polskiego i Litwy (SDKPIL).

O poprawę jakości życia chłopów walczyły partie ludowe. Jednym z najważniejszych ruchów ludowych było PSL. Polskie Stronnictwo Ludowe przejęło później także idee walki o suwerenność i niepodległość. Symbolem ruchu ludowego stał się Wincenty Witos.

Sprawa Polska w czasie I Wojny Światowej


Wybuch I Wojny Światowej był niezwykle ważnym wydarzeniem dla Polaków. Było tak, ponieważ pierwszy raz od czasu rozbiorów, zaborcy znaleźli się po przeciwnych stronach konfliktu. Dało to narodowi polskiemu nadzieję na odrodzenie państwa. W tym czasie, na ziemiach polskich powstały dwie frakcje z różnymi poglądami na sprawę Polską i na to, po której stronie Polacy mieliby się opowiedzieć.

Pierwszą frakcją było stronnictwo proaustriackie na czele z Józefem Piłsudskim. Dawni działacze Polskiej Partii Socjalistycznej liczyli na wsparcie ze strony państw centralnych w odbudowie niepodległej Polski, a swoje nadzieje pokładali najbardziej na wypracowaniu dobrych stosunków z Austro-Węgrami. Stronnictwo walczyło po stronie państw centralnych jako Legiony Polskie.

(fot. Wikimedia)

Kolejną frakcją było stronnictwo prorosyjskie kierowane przez Romana Dmowskiego. Endecja uważała, że największym zagrożeniem są działania germanizacyjne podejmowane przez Niemców. Z tego powodu za nadzieję uważali państwo rosyjskie i zwycięstwo ententy. To właśnie z ich inicjatywy sformowano u boku armii carskiej oddział nazwany Legionem Pułaskim. Dzięki działalności związanego z SND Komitetu Narodowe Polskiego, we Francji powstała polska formacja wojskowa — Błękitna Armia, której dowódcą został Józef Haller.

Odzyskanie niepodległości


Działania wojenny spowodowały poważny kryzys w państwach zaborczych. Rosja była pogrążona w wojnie domowej, a Austro-Węgry i Niemcy, przez przegraną wojnę borykały się z wieloma problemami wewnętrznymi. Pomocna okazała się także przychylna postawa państw ententy, wobec niepodległości Polski.

Wszystkie te sytuacje, skłoniły do wzmożonej aktywności polskie ośrodki polityczne powstałe w czasie Wielkiej Wojny. W październiku 1918 roku w Cieszynie uformowana została Rada Narodowa Księstwa Cieszyńskiego i sprawowała kontrolę nad kilkoma powiatami. Na terenie Krakowa działała też Polska Komisja Likwidacyjna, w której skład wchodziły polskie partie polityczne z Galicji. Na ziemiach Królestwa Polskiego powstał Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej, którego premierem został Ignacy Daszyński. Na terenach zaboru pruskiego działały rady ludowe, z Naczelną Radą Ludową z siedzibą w Poznaniu na czele. Wszystkie urzędy utworzone przez Polaków działały równolegle do tych, utworzonych przez Niemców.

Przełomowym wydarzeniem okazało się uwolnienie Józefa Piłsudskiego z więzienia w Magdeburgu. Przybył on 10 listopada do Warszawy, w której, następnego dnia - 11 listopada 1918 Rada Regencyjna przekazała mu władzę wojskową. To właśnie ten dzień uznawany jest za symboliczną datę odzyskania przez Polskę niepodległości.

(fot. Muzeum Narodowe w Kielcach, Wikimedia)

Józef Piłsudski od razu po objęciu władzy wojskowej przystąpił do tworzenia rządu tymczasowego. Już 18 listopada powołał administrację z Jędrzejem Moraczewskim na jej czele. Odrodzona Polska uzyskała uznanie międzynarodowe w styczniu 1919 roku, kiedy po porozumieniu się z Romanem Dmowskim, Józef Piłsudski stworzył nowy rząd, pod kierownictwem Ignacego Jana Paderewskiego.

Mimo tego walka Polaków o granice swojego państwa trwała jeszcze bardzo długo i była okupiona wieloma stratami. Niemniej jednak już.w roku 1921 uchwalona została konstytucja marcowa, a w roku 1922 odbyły się pierwsze wybory parlamentarne.

Na podbitych ziemiach polskich dochodziło oczywiście do znacznie większej ilości działań niepodległościowych, a przedstawione przeze mnie sytuacje stanowią jedynie skrót i mały ułamek tego, co działo się w tamtych czasach. Polacy, niewątpliwie są niezwykle wytrwałym oraz odważnym narodem, który mimo wszelakich przeciwności losu gotowy jest walczyć i umierać za swój kraj i swoją ojczyznę.


Jakub Sewehli

Komentarze